افغانستان يك كشور كوهستاني مي‌باشد. قله‌هاي بالا و پايين و دره‌هاي كوچك و بزرگ آن به خصوص رشته كوه‌هاي هندوكش و كوه بابا و كوه‌هاي مناطق مركزي رودهاي خرد و کلانی را براي مردم اين سرزمين جاري مي‌سازد. متأسفانه مردم افغانستان به دلیل عدم برخورداری از ثبات سياسي در سه دهه اخير، گسترش ناامني، فقدان يك دولت مركزي قدرتمند و دنبال نکردن یک برنامه توسعه‌ی معین نتوانسته است تاکنون از اين منابع آبي سرشار به شکل درست و بهينه در راستای بهبود زراعت و مالداری استفاده كنند. يك محقق فرانسوي که حدود چهل سال قبل راجع به توسعه مناطق مركزي افغانستان تحقيق كرده است، در اين مورد چنين مي نویسد:
«ولايات مركزي هزاره‌جات ذخيره آب افغانستان به شمار مي‌روند. آب در اينجا نسبت به بقيه حصص فراوان است. جريان آب در يك قسمت از شبكه اين ولايات فصلي است. ليكن درياهاي دائمي [رودخانه‌هاي دائمي] نيز در اين جا خيلي زياد است كه عمده‌ترين اينها عبارت است از: رود هلمند و شعب آن،‌ هريرود، فراه رود و درياي امير.
رودخانه‌هاي افغانستان غالباً از كوه‌ پایه‌های هزارستان و مناطق شرقي كشور سرچشمه مي‌گيرند و به سمت غرب، جنوب، شمال و شرق جريان مي‌يابند. به دليل ارتفاع زياد كوه‌ها و كاهش نسبتاً سريع ارتفاع آنها سرعت آب‌ها بسيار زياد است. به همين جهت براي توليد انرژي برق، حوض‌های پرورش ماهي و پرورش درختان مثمر و غيرمثمر مناسب است. اما متأسفانه از اين منبع خدادادی در جهت توسعه و بهبود زندگي توده‌ها بهره ای گرفته نمی‌شود. البته در سال‌هاي اخير جهت بهره‌برداري از انرژي آب براي توليد برق از چشمه‌هاي روستايي و بعضا رودهاي كوچك تلاش‌هایی صورت گرفته است. اما از رود‌هاي بزرگ‌تر كه در عمق دره‌ها قرار دارند و قدرت بيشتری را براي توليد برق به خاطر حجم بالای آب دارند، استفاده ای نشده است.
الف) هیرمند:
آقاي حسين نايل در كتاب ساختار طبيعي هزارجات مي‌نويسد:
«بزرگ‌ترين و نام‌آورترين درياي هزاره‌جات [رودخانه هزاره‌جات] و نيز معروف‌ترين درياي افغانستان هيرمند است كه در ناحيه شرقي هزاره‌جات به وجود مي‌آيد و در ميان كوه‌ها و دره‌ها و وادي‌ها پرورش مي‌يابد و رفته رفته بزرگ‌تر مي‌شود. سرانجام به درياي عظيم و فيض‌بخش تبديل مي‌گردد. ارتفاعات بيش از 3100 تا 3500 متري جناح غربي «اوني» در ساحات شرقي هزاره‌جات و در فاصله 85 كيلومتري غرب كابل، منشأ و سرچشمه هيرمند است. مسير جريان هيرمند به طرف غرب و جنوب غرب است و طول آن را از منبع تا مصب بيش از 800 كيلومتر است.
یکی از سرشاخه‌هايي كه به رود هيرمند مي‌ريزد رودخانه‌هاي دايكندي است که خود باز دارای چندین شاخه است. رودخانه گرمآب كه در منطقه ولسوالي (شهرستان) ناهور مربوط به ولايت غزني است و با شرق شهرستان كه از توابع دايكندي مي‌باشد هم‌مرز است به هيرمند مي‌ريزد و رودخانه منطقه چهارصدخانه شهرستان و شش رودخانه ديگر در شهرستان، رودخانه سنگ تخت [كه از پترمه و غرغره سرچشمه گرفته و همراه رودخانه شيخ علي واشترلي به سمت شيخ ميران جريان مي‌يابد] رودخانه‌هاي شيخ علي واشترلي و غيره وارد هيرمند مي‌شود و رودخانه ارغنداب، رودخانه ارغنداب كه از مالسان سرچشمه مي‌گيرد. بعد از طي مسير وارد جاغوري مي‌شود و به رود بزرگ هيرمند مي‌ريزد. اين رودخانه بزرگ افغانستان از ميان مردمانی سرچشمه مي‌گيرد كه در بدترين نقاط افغانستان و صعب‌العبورترين نقاط اين كشور زندگي مي‌كنند و از اين نعمت فراوان و حيات‌بخش کمترین استفاده را می برند.
ب) آمودريا:
از كوه‌ پايه‌های دارای ارتفاع 4000 متري سرچشمه گرفته و حدود 1126 كيلومتر آن مرزهاي شمالي افغانستان با تاجيكستان ازبكستان و تركمنستان را تشكيل مي‌دهد و قسمت‌هايي از آن قابل كشتي‌راني است. آمودريا پس از طي مسافت 1400 يا 1500 كيلومتر به درياي اورال مي‌ريزد و با ريختن به درياچه بايكال ازبكستان از كشور خارج مي‌شود.
ج) هريرود:
هريررود به طول 485 كيلومتر از بلندي‌هاي «بنام روغن گردو» بين منطقه سرجنگل و يكاولنگ سرچشمه مي‌گيرد. رودخانه سرجنگل به سوي غرب كشور جريان دارد و از دولت‌يار مي گذرد. آب رودخانه لعل نيز در ناحيه شنيه دولت‌يار به رودخانه سرجنگل مي‌پيوندد و با هم رودخانه هريررود را به وجود مي‌آورند. اين رودخانه بعد از آبياري مناطق در مسير خود داخل ولايت‌ هرات مي‌شود و به سوي اسلام قلعه جريان مي‌يابد و چندين كيلومتر در امتداد مرز ايران و افغانستان جريان یافته و سپس وارد ايران مي‌شود.
دولت‌هاي وقت افغانستان براي احداث سد بر روي اين رودخانه هر از گاهي برنامه‌هايي را روی دست گرفتند اما در اجرای آن چندان موفق نبودند. خوشبختانه در حال حاضر دولت فعلي افغانستان با احداث سد بزرگي به نام «سد سلما» در دره تخت بر روي اين رودخانه با هدف توليد برق و انرژي و آبياري زمين‌هاي زراعتي در کنترل آن موفق عمل کرده است. بی گمان در دراز مدت مهار اين رودخانه تأثير چشم‌گيري بر توسعه اقتصادي حوزه غربي كشور خواهد داشت. با توجه به زمين‌هاي حاصل‌خير اطراف اين رودخانه مردم افغانستان تا هنوز از اين منبع عظيم آبياري و انرژي برق استفاده نكرده بودند و برای سال‌ها اين نيروی طبیعی به هدر رفته می رفت.
د) رودخانه كابل:
اين رودخانه از دره «اوني كوه پغمان» سرچشمه گرفته، جلگه ميدان را آبياري مي‌كند و در حدود جاده قندهار مسير خود را كمي تغيير داده و به تنگي للندر به سمت جنوب كوه «قرغ» داخل مي‌شود و بعد با طي مسير به جلگه معروف چهار دهي وصل شده، پس از عبور از چهارده وارد شهر كابل مي گردد و بعد از خروج از شهر كابل و الحاق به رود «پنج شير» و رود «كنر» از وسط شهر جلال‌آباد گذشته و سرانجام به درياي سند پاكستان مي‌ريزد.
با نظر به توصيف چهار رودخانه مهم افغانستان، متأسفانه كشور افغانستان كه بيش از 70 درصد نفوس آن مشغول دامداري و كشاورزي اند برنامه‌های جدی و جامعی به منظور استفاده از منابع آبی آن دنبال نشده است. متاسفانه علیرغم این منابع سرشار و غنی برخی از شهرها مثل کابل از کمبود آب شرب سالم رنج می‌برند. برق وارداتی افغانستان سالیانه مصارف گزافی را بر روی دست خانوارها می‌گذارد. زراعت به شکل حرفه‌ای دنبال نمی‌شود و به خاطر خشکسالی پرورش دام روند کاهشی را تجربه کرده است. در حالی که می‌توان زمینه سرمایه گذاری بخش خصوصی را در قسمت برق گیری از این منابع آبی مهیا کرد، لین کشی و توزیع برق وارداتی فضای سیاسی را برای مدتی متشنج ساخت و فاصله دولت و ملت را زیاد نمود. دولت افغانستان می‌تواند با بسترسازی ورود بخش خصوصی احداث سدهای کوچک و نصب توربین‌های معمولی را به بخش خصوصی واگذار نماید.