کارآفرین علی رغم تعاریف گوناگونی که از وی در ادبیات اقتصاد ارائه شده است، فردی است خلاق که با ترصد فرصت‌های پنهان از چشم دیگران، با پشتوانه ایده ای نو و تحمل ریسک ناشی از نوآوری سعی در معرفی محصولی جدید به بازار دارد. یک بنگاه کارآفرین معمولا در اندازه‌های کوچک و متوسط ظهور می‌کند و پس گذار از مراحلی چون مرحله بذر و راه اندازی، مرحله تثبیت و مرحله رشد و توسعه به سازمان تبدیل می‌شود. تبدیل یک ایده به محصول بدون فراهم آوردن سرمایه مالی ممکن نخواهد بود، از سویی همیشه صاحبان ایده از منابع کافی جهت راه اندازی کسب و کار مورد نیازشان برخوردار نیستند و ناگزیرند به سوی منابع خارجی دست دراز کنند. تآمین مالی سنتی از دو بخش بانک و بورس تشکیل شده است که از طریق آن صاحبان وجوه مازاد منابع لازم را در اختیار سرمایه گذاران در بخش واقعی اقتصاد قرار می‌دهند. سوال اساسی این است که طبق یافته‌های تجربی چرا یک کارآفرین در تآمین نیازهای مالی اش با وجود دو نهاد مزبور، همواره دچار مشکل است؟ چرا بانک و بورس در تامین نیازهای مالی یک بنگاه کارآفرین نقش موثری ایفا نکرده اند؟ در سطور آتی سعی بر آن است تا به این پرسش پاسخ داده شود.
چرا منابع بانکی پاسخ درستی به این مشکل نیست؟
یانک‌ها به دلائل مختلف حاضر به همکاری با بنگاه‌های کارآفرین نیستتند:
-               این بنگاه‌ها از دارایی‌های لازم جهت تآمین وثایق بانکی برخوردار نیستند و عمده دارایی‌های این بنگاه ها سرمایه فکری شان می‌باشد.
-               بانک‌ها عموما سابقه بنگاه اقتصادی برایشان در اعطای تسهیلات مهم است و یک بنگاه کارآفرین به دلیل ورود تازه اش به فعالیت اقتصادی از این مزیت برخوردار نمی‌باشد.
-               یک بنگاه کارآفرین به دلیل نوآوری علی رغم پتانسیل بالای رشد و موفقیت، از ریسک شکست بالایی نیز برخوردار است و بانک‌ها علاقه چندانی برای ورود به فعالیت‌های ریسکی ندارند.
-               ثمر دهی یک سرمایه گذاری خطر پذیر معمولا به یک دوره زمانی سه تا ده سال نیازمند است و بانک‌ها از نقطه نظر زمانی کوتاه مدت عمل می‌کنند.
چرا بورس نمی‌تواند گزینه مناسبی برای رفع نیازهای مالی کسب و کارها باشد؟
-               سازوکار و قوانین ورود به بازار بورس با شرایط یک بنگاه کارآفرین نوپا همخوانی و مطابقت ندارد و حتی شرکت‌های معتبر پس از چندین سال قادر به تآمین استانداردهای ورود به بازار بورس هستند!
-               برفرض ورود بنگاه کارآفرین به بازار سرمایه و عرضه سهام آن به عموم، تجربه نشان داده است که سهام این نوع شرکت‌ها کمتر از قیمت حقیقی آن ها خرید و فروش می‌شود، زیرا با وجود شرکت‌های بزرگِ دارای بازده نسبتا مطمئن، خریداران سهام عموما علاقه چندانی به خرید سهام بنگاه‌های جدید دارای بازده نامطمئن ندارند. بنابراین جذب منابع از بورس هزینه بالایی را بر کارآفرین تحمیل می‌کند که ممکن است در همان سال‌های اولیه حیات بنگاه را با خطر مواجه کند.
پرواضح است که گردآوری وجوه برای تامین نیازهای مالی یک بنگاه کارآفرین نوعی تامین مالی خاص است و پاسخگویی به آن مجالی غیر از بانک و بورس را می‌طلبد، در غیر این صورت چه بسا ایده‌هایی که علی رغم سود آوری و منافع اجتماعی مترتب بر آن هیچ گاه فرصت فعلیت نیابند.
با توجه به نقش مثبتی که بنگاه‌های کارآفرین در تسریع رشد، تشدید رقابت، ایجاد اشتغال، نوآوری، تجاری سازی دانش، توسعه متوازن و توزیع درآمد دارند در کشورهای غربی ابزارهای مالی مختلفی به منظور به هم آوردن شکاف اعتباری این نوع بنگاه‌ها از لحاظ تئوریک طراحی شده است و در مقام عمل نیز به موفقیت‌های چشمگیری دست یافته اند. گرچه برخی از این ابزارها مثلا اوراق قرضه شرکتی به دلیل جریان درآمدی ثابتی که برای صاحبان وجوه ایجاد می‌کنند و از منظر ادبیات مالی در زمره تآمین مالی مبتنی بر بدهی دارایی محور (Debt Asset Based Finance )محسوب می‌شوند؛ از نقطه نظر فقهی به دلیل قرارگرفتن در حوزه قرض ربوی مغایر با اهداف نظام اقتصادی اسلام ارزیابی شده و ممنوع می‌باشند.
ولی دسته دیگری از این روش‌ها چون لیزینگ اعتباری (Financial lease )، تآمین مالی جمعی (Crowd funding ) و صندوق سرمایه گذاری خطرپذیر (Venture Capital Fund )شباهت زیادی به تامین مالی اسلامی دارند که از ویژگی‌های بارز آن تسهیم سود، توزیع ریسک و یکپارچگی بخش حقیقی و مالی است. از میان ابزارهای فوق صندوق مخاطره که در چند دهه اخیر در سطح دنیا رشد چشمگیری داشته و از توانایی بالایی برای حمایت از قشر جوان و تحصیلکرده و جلوگیری از فرار مغزها برخوردار است، طرح و بحث آن به شکل جدی در حوزه مطالعات اسلامی مغفول مانده است و جایگاه لازم را در ادبیات اقتصاد اسلامی نیافته است در حالی که به باور صاحب نظران از میان تمام روش های تامین مالی، تامین مالی خطرپذیر نزدیک ترین شیوه تامین مالی به تامین مالی اسلامی کلاسیک می‌باشد‌ .
با توجه به نتایج به دست آمده در آخرین تحقیقات، از میان ابزارهای مالی پیشرفته موجود، سرمایه گذاری پرمخاطره خیلی به مالیه اسلامی نزدیک است و قابلیت انطباق با مبانی اسلامی درباره مشارکت و همکاری متقابل و پیوستگی اجتماعی دارد، همچنین ابزار سرمایه گذاری پرمخاطره خیلی به ابزارهای مالی مضاربه و مشارکت شباهت دارد (1)
واژه سرمایه گذاری پرخطر ترجمه مناسبی به نظر نمی رسد و اگر خواسته باشیم واژه ای به کار ببریم که با مفهوم اصطلاح نزدیکتر باشد «سرمایه گذاری کارآفرین» پیشنهاد می گردد... سرمایه گذاری کارآفرین مطابقت با نوع سرمایه گذاری صندوق دارد و واژه سرمایه گذاری پرخطر ممکن است موجب فراری دادن برخی از سرمایه گذاران گردد. شاید بتوان از واژه سرمایه گذاری کارآفرین به عنوان یک عامل انگیزشی برای ترغیب آنان به سرمایه گذاری استفاده نمود (2)
ممکن است گفته شود حمایت از چنین بنگاه‌هایی باید بر عهده دولت گذاشته شود و نیازی به طرح آن در بخش خصوصی نیست، ولی نکات ذیل را باید مد نظر قرار داد:
-               همواره ورود بخش خصوصی به حوزه فعالیت‌های اقتصادی اعم از مالی و حقیقی موجب افزایش کارایی و بهره وری گردیده و فضای رانت خواری را تقلیل می‌دهد. بهتر آن است که نقش دولت‌ها به جای دخالت مستقیم، بیشتر در عرصه وضع قوانین و مقررات تعریف شود.
-               پذیرش ورود بخش خصوصی به معنای نفی نقش آفرینی دولت نبوده و اصولا می‌تواند منجر به هم افزایی گردد. زیرا بخش خصوصی برای ورود به این حوزه از خود اشتیاق نشان داده و افرادی که دارای روحیه ریسک پذیری اند با تقبل ریسک های بالا چشم داشت کسب منافع بیشتری دارند بنابراین دولت می‌تواند نقش مکمل را بازی کند.
-               برفرض ضرورت حضور دولت، آیا فعالیت دولت نمی‌تواند انتفاعی باشد؟ آیا به منظور تخصیص کارای منابع عمومی به بنگاه‌های کارآفرین نباید از سازوکار تآمین مالی اسلامی بهره جست؟!
ارجاعات
1-             عسکری و میرچولی، 1390، بررسی تطبیقی ابزار سرمایه گذاری اسلامی با دیگر ابزارهای مشابه در بازارهای اسلامی و غیر اسلامی، فصلنامه پژوهش های اقتصادی ایران
2-             طالبی، رحیمی و محمدی، 1383، سرمایه گذاری خطرپذیر فرصتی نو پیش روی نظام تامین مالی اسلامی، اولین کنفرانس بین المللی توسعه نظام تامین مالی در ایران