یکی از بزرگترین نمایشگاه‌های کتاب که تاکنون در افغانستان برگزار شده است، نمایشگاه کتاب جمهوری اسلامی ایران است. این نمایشگاه خود شهر کتابی است برای اهل فرهنگ و مطالعه؛ اما در آن‌جا تصویر آوارگی کتاب در افغانستان را نیز می‌توان دید. این مقاله به تاثیر نمایشگاه کتاب در ترویج فرهنگ مطالعه، فرهنگ کتاب‌خوانی در افغانستان، علت کتاب نخواندن دانشجویان و پیامد این بی‌کفایتی در برابر کتاب نگاه مختصری دارد. در این نمایشگاه حدود ۲۵هزار عنوان کتاب و ۱۵۰هزار جلد کتاب با سهم‌گیری ۶۰درصد مرکزهای انتشاراتی ایران و ۴۰درصد مرکزهای انتشاراتی افغانستان، گشایش یافت. در این نمایشگاه که در ظاهر به گرمی استقبال شده، کتاب‌های حوزه‌های مختلف به نمایش گذاشته شده است. به خوبی می‌توان دید که از لحاظ کمیت و کیفیت، کتاب‌های افغانستانی در رده‌ای بسیار پایین‌تر از کتاب‌های منتشره در ایران قرار دارد. مهم‌ترین کتاب‌های چاپ و نشر افغانستان؛ خاطره‌های سیاسی افراد دخیل در دولت افغانستان است که در مورد تحولات سیاسی، جنگ و ویرانی چند دهه‌ی اخیر با قهرمان سازی‌های جناحی و پوشالی نوشته اند و تعدادی هم در مورد ادب و شعر و رمان‌های نسل جدید، ولی خبری از کلام و آثار علوم طبی و تخنیکی نیست. در مقابل، اما کابین‌های ایرانی پر است از اثرهای علمی-تحقیقی و ترجمه‌های بروزترین کتاب‌های دنیا که فرهنگیان ایرانی به زبان پارسی‌دری برگردان نموده اند. عامل گرمی بازار این نمایشگاه هم  بخش‌های ایرانی این نمایشگاه است. از میان سه دسته مراجعان این نمایشگاه (۱. آنانی که به‌خاطر کتاب گرفتن آمده اند؛ ۲. آنانی که صرف برای دیدن نمایشگاه آمده اند و ۳. آنانی که با اهداف جانبی وقت خود را می‌گذرانند) فقط افراد دسته‌ای اول اهل فرهنگ و مطالعه اند که برگزاری چنین نمایشگاه‌ها، عطش آنان نسبت به کتاب را سقاوت می‌نماید. دسته‌ای دوم نیز قابل قدر اند؛ وقتی خود را در فضایی دریابند که گویای آثار فکر و مطالعه‌‌ای اندیشمندان است، شاید انگیزه‌ی مطالعه و قرابت با کتاب در وجود شان تبلور یابد که در ترویج فرهنگ مطالعه موثر واقع خواهد شد. دسته‌ای سوم، اما چنین مکان‌ها را فضایی برای نشان‌گری بی‌برنامه‌گی و هدر دادن زمان خود فراهم می‌بینند.
پیامد چندین دهه جنگ و ناامنی در افغانستان تنها فقر و بی‌سوادی نبود؛ بلکه ساختارهای بنیادین هم فروپاشیدند و معضل‌های اجتماعی-سیاسی-اقتصادی و فرهنگی سد راه رشد و توسعه‌ی افغانستان عصر دموکراسی شد. در این میان فرهنگ و هنر افغانستان نیز آسیب جدی دید. مراکز اکادمیک با آغاز دوباره برای تربیه‌ای کادر جدید به فعالیت شروع کرد و نهادهای آموزشی-فرهنگی زیادی ظهور نمود. در یک‌ونیم دهه‌ی اخیر جوانان تعلیم دیده و تحصیل‌کرده از لحاظ کمیت رشد چشم‌گیری داشته اند؛ اما از نگاه کیفیت آن‌طور که باید، نیستند. یکی از عوامل عدم ترقی کیفیت تخصص و درایت این فارغان و حتی می‌شود گفت کم‌سوادی فارغان دانشگاه‌های افغانستان، کم‌رنگ بودن فرهنگ مطالعه در میان جوانان است. در سال ۱۳۹۴ در یک گروه پژوهشی در دانشگاه کابل پروژه‌ی پژوهش در مورد کتاب‌خانه‌ی دانشکده‌های دانشگاه کابل داشتیم. در جریان تحقیق با ۱۵۰ نفر از استادان، رییسان دانشکده‌ها، مدیران کتاب‌خانه‌ها و دانشجویان مصاحبه داشتیم. متاسفانه دریافتیم که کتاب‌خانه‌ها از یک‌سو با کمبود و کهنگی کتاب مواجه است و از سوی دیگر کم‌مهری دانشجویان نسبت به کتاب باعث شده بود تا اتاق‌های مطالعه بیشتر اوقات خلوت باشد و میزهای مطالعه خالی. در جریان تحقیقات دریافتیم که بسیاری‌ها فضای مجازی و استفاده از ابزار الکترونیک مثل مبایل و کمپیوتر را نسبت به مطالعه ترجیح می‌دادند؛‌ زیرا در آن‌جا فضایی برای بازی‌های آنلاین و گردش در صفحه‌های مجازی مهیا است. این نکته بیان می‌کند که استفاده از ابزار و اسباب تکنولوژی در افغانستان تا کنون به شکل مدیریت نشده و بی‌رویه صورت می‌‌گیرد و بیشتر جوانان در دنیای مجازی به دنبال کلیدی می‌روند که در حقیقت در لای برگ‌های کتاب گم شده است. جای تاسف و تاثر این‌جاست که نبود فرهنگ مطالعه و کم‌توجهی دانشجویان نسبت به کتاب باعث شده است که بسیاری‌ها فقط فارغ شوند و پس از فراغت به‌خاطر نداشتن درایت و تخصص لازم در رشته‌ی تحصیلی خویش با بحران بی‌کاری مواجه شوند که در اکثر موارد چنین هم شده است. بنابراین لازم است ابتدا فرهنگ مطالعه ترویج شود؛ زیرا مطالعه باعث رشد و توانایی علمی فرد می‌شود و افراد توانا اداره‌ی توان‌مند می‌سازد که این سلسله به رشد و توسعه‌ی پایدار دولت می‌انجامد. پس یکی از عوامل ترغیب جوانان به مطالعه و پیدایش انگیزه‌ی قرابت با کتاب همین نمایشگاه‌های کتاب است. برگذاری نمایشگاه‌های کتاب از سوی دولت‌های دیگر به‌خصوص کشورهای که با افغانستان مشترکات فرهنگی و تمدنی دارد، ضمن تحکیم روابط فرهنگی و برجسته‌سازی مشترکات فرهنگی و تمدنی شان با افغانستان؛ زمینه‌‌ای خوبی برای افغانستان و نهادهای اکادمیک در افغانستان است تا به عنوان یک فرصت مناسب جهت تبادل آثار و منابع علمی-فرهنگی از آن سود ببرد.
تنها نمایشگاه کتاب را عامل گسترش فرهنگ مطالعه نمی‌دانیم؛ بلکه به عنوان یک عامل موثر در نظر است. شایسته‌است وضعیت عمومی فرهنگ مطالعه در «نظام آموزشی کشور» نیز بررسی شود. نظام آموزشی را عوامل خانواده، مکتب، دانشگاه، رسانه‌ها، سیاست‌های فرهنگی دولت و فضای محیطی جامعه  تشکیل می‌دهند. در نمایشگاه کتاب گسترش فرهنگ مطالعه به صورت جامع در نظر گرفته نمی‌شود. در میزان مصرف هر کالا دو اصل «دسترسی» و «رضایت» و در اصل رضایت دو عامل «لذت» و «فایده» تعیین‌کننده استند. نمایشگاه کتاب تنها به اصل دسترسی آسان از طریق تجمع بزرگ چند ‌روزه‌ای ناشران پاسخ می‌‌دهد؛ اما در مطالعه کتاب به عنوان یک کالای فرهنگی، لذت مطالعه یکی از عوامل اساسی رضایت‌مندی و ترویج کتاب‌خوانی است. در واقع خواننده‌ای که لذت مطالعه را درک نکند به خواننده‌ی مستمر و پایدار تبدیل نمی‌شود و سیر مطالعاتی را نمی‌پیماید. در حوزه مطالعه‌ای‌ مفید و موثر اصل مهم پایداری و استمرار در مطالعه است. مطالعه‌ای‌ مفید و پایدار است که فرهنگ مطالعه را معنا می‌دهد. نمایشگاه کتاب در افغانستان به‌خاطر نبود بستر مناسب برای تحقق اهداف هم‌چون «گسترش فرهنگ مطالعه» و «ارتقای سطح آگاهی و فرهنگ جامعه» تاثیر لازم را نخواهد داشت؛ اما گزینه‌ای خوبی برای فرهنگ‌سازی است‌ تا بتوان از این طریق در مرکزهای اکادمیک فضای جدیدی ایجاد کرد که در آن دستاوردهای فرهنگی به نمایش گذاشته شود و از سویی هم عامل ترغیب جوانان به سوی کتاب و مطالعه است. اگرچند گسترش فرهنگ مطالعه و افزایش سرانه مطالعه عمومی به برنامه‌سازی و هماهنگی نهادهای فرهنگی و وزارت‌های اطلاعات‌وفرهنگ، معارف و تحصیلات عالی نیازمند است تا در نظام جامع آموزشی کشور تغییرات لازم بیاورند و اسباب گسترش فرهنگ مطالعه را برای ارتقای سطح آگاهی و فرهنگ جامعه فراهم کنند؛ اما در تبانی با آن عزم و اراده‌ی ملی نیز ضرورت است تا جای خالی کتاب را در تاقچه‌ای اتاق دانش‌آموزان و دانشجویان، با آثار مفید علمی-تحقیقی و کتاب‌های موثر و کاربردی نظر به تخصص و مسلک شان پر کرد.