هرات در غرب کشور یکی از ولایت‌هایی است که به لحاظ فرهنگی و تمدنی در میان تمامی ولایت‌های کشور از شهرت و آوازه‌ی بلندبالایی برخوردار است. در واقع همین ‌طور هم است. هرات به دلیل اینکه از گذشته‌های دور تا به اکنون، شاعران، هنرمندان و نویسندگان زیادی در دامنش پرورش یافته‌اند، به شهر علم و فرهنگ نیز شهرت یافته است.
انجمن‌های ادبی و فرهنگی زیادی در این ولایت فعالیت می‌کنند، از آن جمله می‌توان از «انجمن ادبی هرات» نام برد که سابقه‌ی بسیار طولانی در راستای راه‌اندازی برنامه‌های ادبی- فرهنگی و همچنان معرفی شاعران و نویسندگان حوزه غرب کشور دارد و در میان نویسنده‌ها و شاعران از جایگاه و شهرت بیشتری برخوردار است؛ اما بحث تنها به این‌ها خلاصه نمی‌شود. متأسفانه در این نوشته داستانی را نقل می‌کنم که برخاسته از تعصبات زبانی در دانشگاه هرات است و اکنون دارد به یک چالش بزرگ و حل ناشدنی بدل می‌شود.
دو هفته پیش سفری داشتم به ولایت هرات و به عنوان یک خبرنگار و گردشگر از برخی مکان‌های تاریخی، باستانی و هم چنین مراکز علمی و فرهنگی آن ولایت دیدن کردم و در دیدار از هر کدام این مکان‌ها و مرکزها، چیزهای متفاوت و بعضاً موارد جالبی را یافتم که هر کدام در جایش قابل بحث و توصیف است.
اما یک چیزی که از دید من در دیدار از دانشگاه ولایت هرات جالب به نظر رسید، این است که این دانشگاه با سابقه‌ی طولانی و نیک‌نامیِ که دارد، بر دروازه‌ی ورودی آن لوحه به چشم نمی‌خورد. چرایی و چگونگی این موضوع را خواستم با چند تن از دانشجویان آن دانشگاه در میان بگذارم و توضیحات در این باره را از زبان آن‌ها بشنوم.
آن‌سو تر در گوشه‌یی از صحن دانشگاه، چند تن از دانشجویان دختر را دیدم که باهم قصه‌ و گفت‌وگوی دوستانه داشتند. به آن‌ها نزدیک شدم و پس از سلام همین پرسش را مطرح کردم. تهمینه یکی از این دانشجویان گفت از یک سال به این طرف دانشگاه هرات لوحه ندارد و این ناشی از همان جنجالی است که سال گذشته به خاطر کاربرد واژه‌ی دانشگاه بالا گرفته بود.
در ماه ثور سال گذشته شماری از دانشجویان، تابلویی را که به زبان‌های دری، پشتو و انگلیسی (دانشگاه، پوهنتون و University ) درج شده بود، در یک حرکت جمعی روی دروازه دانشگاه هرات نصب کرده و کاربرد واژه «دانشگاه» را از خواست‌های برحق و قانونی خود عنوان کرده بودند. اما شماری دیگری از دانشجویان نصب این تابلو را ترویج کاربرد اصطلاحات «فارسی» یا بیگانه در هرات خوانده و آن را پاره کردند. مسوولان دانشگاه به دلیل گسترش اعتراضات و حساسیت‌ها در میان دانشجویان، تصمیم می‌گیرند که در دروازه اصلآً لوحه نباشد.
با دانشجویانی که من گفت‌وگو کردم، به باور اینان نداشتن تابلو که در حقیقت نشان و نامی است برای شناسایی یک نهاد یا مرکز علمی و آکادمیک به بزرگی دانشگاه هرات و یا هم پایین کردن لوحه به همین سادگی از روی دروازه، برای مسوولان محلی هرات و به‌ویژه مسوولان دانشگاه مایه شرم‌ساری است.
البته تا این جا قضیه چندان تازگی ندارد. سال‌های پیش در کابل- پایتخت و برخی از ولایت‌های دیگر هم به خاطر کاربرد واژه‌ی دانشگاه و پوهنتون در تابلوهای روی دروازه‌ها، کشمکش‌ها و حتی اعتراضات و تجمعاتی از سوی دانشجویان راه‌اندازی می‌گردید؛ اما در نتیجه‌ی گفت‌وگوهای مسوولان دانشگاه و دانشجویان، مشکل پیش آمده حل می‌شد.
در هرات اما لوحه به کلی از روی دروازه برداشته شده و دانشگاه هرات در واقع به یک مرکز آکادمیک بی نام و نشان بدل شده است و فکر می‌کنم این مشکل، استقلالیت در تصمیم‌گیری های این اداره و فلسفه‌ی وجودی مدیران این دانشگاه را زیر پرسش جدی قرار می‌دهد.
هرچند در ظاهر قضیه این موضوعات بسیار ساده و پیش پا افتاده به نظر می‌رسد؛ اما نه، ریشه‌اش از جاهای دیگر آب می‌خورد. کسانی هستند که با استفاده از احساسات دانشجویان زیر نام زبان و قوم، دست به ایجاد نفاق و نفرت پراکنی‌ می‌زنند. مسوولان وزارت تحصیلات عالی و نمایند‌گی های آن در ولایت‌ها با این‌گونه موارد باید جدی برخورد کنند و جلو ترویج فرهنگ تعصب و دامن زدن به مسایل زبانی و قومی در دانشگاه‌های کشور را بگیرند.
از یک سو داشتن چنین انتظاری از وزارت تحصیلات عالی و دانشگاه‌های کشور تاحال یک خواست بیهوده بوده است. مسوولان تحصیلات عالی نتوانستند وضعیت را طوری کنترل کنند که حداقل بحث تعصبات قومی و زبانی و مذهبی دیگر سر زبان‌های دانشجویان نباشند.
مصطفی ساقی، دانش آموخته دانشکده خبرنگاری دانشگاه هرات می‌گوید کشمکش‌ها بر سر واژه‌های پوهنتون یا دانشگاه که در نهایت منجر به پاره کردن و پایین کشیدن لوحه از بالای دروازه این دانشگاه شد، به شهرت و آوازه‌یی که هرات کسب کرده آست، آسیب جدی می‌زند.
به باور ساقی، نبود اتحاد، ناهمآهنگی و عدم همدیگرپذیری و در کنار آن داغ بودن مسایل چون تعصبات قومی، زبانی و نژادی در میان برخی‌ها و از سوی دیگر کم‌کاری مسوولان در به وجود آمدن این غایله و کشمکش می‌تواند نقش داشته باشد. او می‌گوید هرات به شهر علم و فرهنگ شهرت دارد و یکی از دلایلی که سبب شده هرات به این نام و عنوان دست پیدا کند، دانشگاه هرات است و نباید اجازه داده شود حرکت‌های خورد و کوچکی از این دست به آن آسیب بزند.
از تحصیلات عالی نشد؛ پیشنهادات روی میز رییس جمهور است
از سویی هم اداره دانشگاه هرات به کم‌کاری و بی‌توجهی در رسیدگی به این مسئله متهم است. دانشجویان می‌گویند که مسوولان این دانشگاه در حل منطقی و روش‌مند این مشکل هیچ اقدام نکرده و حتی در صدد آن نیستند تا موضوع را به گونه‌ی جدی پی‌گیری کنند.
تهمینه از دانشجویان این دانشگاه گفت: «دانشگاه که یک مکان آکادمیک و یک نهاد مستقل دولتی است که از خود اداره و مسوولیت‌های جداگانه دارد؛ اما با آن هم افراد زورمند به شمول نماینده‌های شورای ولایتی، پارلمان، والی و دیگر زورمندان در امور این دانشگاه عملاً دخالت می‌کنند. نمی‌گذارند خود مسوولان دانشگاه تصمیم بگیرند که لوحه را چگونه و به کدام زبان دوباره نصب کنند.»
اما آیا وقعاً چنین است که این دانشجویان می‌گویند؟ جواد قهار سخنگوی وزارت تحصیلات عالی در این باره به روزنامه «افغانستان ما» گفت، آن‌ها تلاش‌های شان را انجام دادند؛ ولی به دلیل شدت حساسیت‌ها نسبت به این موضوع، ریاست دانشگاه هرات و وزارت تحصیلات عالی در پایان دادن به این معضل عاجز مانده‌اند.
آقای قهار گفت، به دلیل حساسیت‌های موجود، یک هیئت حقیقت‌یاب برای بررسی این موضوع تشکیل شده بود. استادان دانشگاه، اعضای شورای ولایتی و بزرگان محلی هرات، در ترکیب این هیئت بودند که یافته‌ها و پیشنهادات شان را به ریاست جمهوری سپرده‌اند تا شخص رییس‌جمهور در این باره تصمیم بگیرد.
به گفته‌ی سخنگوی وزارت تحصیلات عالی، یکی از پیشنهادات این هیئت به ریاست ‌جمهوری این است که در لوحه،‌ سه زبان دری، پشتو و انگلیسی رعایت گردد و پس از منظوری رییس‌جمهوری، دوباره روی دروازه دانشگاه هرات نصب شود.
تاکنون روشن نیست که ریاست جمهوری در این باره چه تصمیم می‌گیرد. آیا فیصله‌ی ریاست جمهوری مورد قبول دانشگاهیان هرات قرار خواهد گرفت یا نه؟ این جنجال همچنان پابرجا خواهد ماند؟
دانشگاه هرات یکی از بزرگ‌ترین دانشگاه‌های کشور است که حدود 30 سال پیش در زمان ریاست جمهوری داکتر نجیب‌الله ساخته شد. برای نخستین بار دانشجویان در دانشکده‌ی ادبیات این دانشگاه مصروف فراگیری درس شدند؛ اما در سال‌های اخیر هم‌زمان با رشد و توسعه دانشگاه هرات، دانشجویان از سراسر کشور در بخش‌های زراعت، طب، علوم اجتماعی، ساینس، کمپیوترساینس، اقتصاد، تعلیم و تربیه، انجنیری، هنرهای زیبا، ژورنالیزم، حقوق و علوم سیاسی، ادبیات، اداره عامه و شرعیات شامل این دانشگاه شدند که در حال حاضر حدود 13000 دانشجو در آن درس می‌خوانند.