دیروز روزجهانی آمار بود. افغانستان شاید از معدود کشورهای جهان باشد که هنوز قادر به آمارگیری از جمعیت خود نشده و آمارگیری اجتماعی و اقتصادی تنها در هشت ولایت این کشور انجام شده‌است. به نظر می‌رسد که این کشور راه طولانی را در این راستا در پیش دارد.

نبود آمار دقیق جمعیت در افغانستان همانطور که سیاست‌گذاران اقتصادی و سیاسی را در این کشور با مشکلات روبه‌رو کرده این تصور را ایجاد می‌کند که افغانستان کشوری بدون آمار و ارقام درست است.

جمعیت افغانستان هنوز براساس تخمین بر آورد می‌شود. حتی اگر میزان دقت این کار نیز زیاد باشد، درباره صحت آمار و ارقامی که در این کشور تولید می‌شود، تردیدهایی ایجاد کرده‌است.

اولین آمارگیری سراسری جمعیت این کشور در سال ۱۳۵۶ شروع و در سال ۱۳۵۸ نتایج آن اعلام شد. بعد از آن جمعیت کشور هرساله بر اساس آن تخمین می‌شود. حتی نتیجه آمار سال ۱۳۵۸ نیز از نظر متخصصین ناقص است، زیرا در این طرح بیش از۶۰ درصد جمعیت کشور آمارگیری شد و آمار بقیه جمعیت براساس آن برآورد شد.

در کنفرانس بن آلمان در سال ۲۰۰۱ همه جناحهای افغان توافق کردند که سرشماری جمعیت بعد از استقرار دولت قانونی از اولویت این کشور باشد و تا سال ۱۳۸۷ این آمارگیری باید انجام می‌شد.

شیرمحمد جامی‌زاده، رئیس احصائیه مرکزی افغانستان می‌گوید که با توجه به اینکه کشورهای کمک کننده به این طرح پول اختصاص می‌داد در سال ۱۳۸۷ کابینه افغانستان بعد از سه جلسه بحث تصمیم گرفت که به دلیل مسایل امنیتی و اینکه در بعضی از ولایت‌ها ممکن است آمارگیری انجام نشود، آمارگیری جمعیت نمی‌تواند دقیق باشد و این طرح تاکنون متوقف مانده‌است.

آمار جمعیت تنها بخشی از چالش‌ها در زمینه آمار در افغانستان است. آمارهایی که درباره صادرات و واردات، زمین‌های زیر کشت، باغ‌ها و دامها وجود دارد نیز همه براساس تخمین هستند. این موضوع به چالشی عمده در افغانستان تبدیل شده که نهادهای اقتصادی، سیاست‌گذاران اقتصادی و حتی دولت نیز از آن شکایت دارند. شخص محمد اشرف غنی، رئیس جمهوری افغانستان در یک نشست خبری در کابل چندی قبل گفت که به ارقام دفتر مرکزی آمار افغانستان اعتماد ندارد.

آقای جامی‌زاده نیز مشکلات را تایید می‌کند و می‌گوید که ارقام جمع‌آوری شده توسط این اداره از مراجع رسمی جمع‌آوری می‌شود؛ وقتی کسی انتقاد دارد که ارقام دقیق نیست دلیل آن باز بودن مرزها در بعضی مناطق کشور است که اموال به صورت قاچاق وارد و صادر می‌شود.

اکنون افغانستان دهکده کوچک محصور در خودش نیست، برای گزارش از اجرای تعهداتی که به جامعه جهانی داده باید ارقام پایه داشته باشد. هرچند که به گفته محمداسماعیل رحیمی، معاون فنی وزارت اقتصاد افغانستان این وزارت تلاش کرده‌است که به همکاری اداره مرکزی آمار افغانستان بعضی از ارقام پایه را برای گزارش ‌دهی به اهداف هزاره سازمان ملل و اهداف توسعه پایدار سازمان ملل پیدا کند، ولی به نظر می‌رسد که در این راستا به آمارهای دقیق‌تری نیاز است.

اکنون افغانستان فاقد آمار جامع از وضعیت اقتصادی و اجتماعی این کشور است. اداره مرکزی آمار افغان تاکنون فقط قادر به آمارگیری اجتماعی و اقتصادی ۸ ولایت از ۳۴ ولایت این کشور شده‌است.

در کنار این که هنوز آمارگیری جامع و سراسری در این کشور انجام نشده، شماری از نهادهای دولتی در ۱۴ سال گذشته با مصرف میلیون‌ها دالر آمارگیری را در بعضی از عرصه‌ها انجام داده و یا شمار از وزارت خانه‌ها نیز آمارگیری‌های را با مصرف میلیون‌ها دالر انجام دادند که اکنون فقط از آنها فورم‌هایی پر شده است. آقای جامی‌زاده می‌گوید که براساس قانون احصائیه ، نشر ارقام رسمی از صلاحیت اداره مرکزی آمار است. نهادهای غیردولتی که به این کار اقدام کرده یا در همکاری با اداره مرکزی آمار بوده و یا این که فعالیت آنها کوچک و بسیار اندک بوده‌است.

اما یافته‌های بی‌بی‌سی نشان می‌دهد که شماری از نهادهای دولتی و غیردولتی پول‌های هنگفتی را برای این کار مصرف کرده‌اند. این نهاد یا در انتهای کار نتوانسته اطلاعات را مدیریت کند و یا این که نهادهای دولتی همکار این موسسات قابلیت استفاده و ظرفیت استفاده از این آمارها را نداشته‌است.

افغانستان کشوری است که براساس گفته مقامات، بیشتر از ۷۰ درصد مردم به زراعت وابسته هستند. اما اکنون میزان زمین‌های زیر کشت، باغها، جنگلها و چراگاه و غیره همه براساس تخمین مقدارش مشخص می‌شود و برای برنامه‌ریزی بزرگ نیاز است که ارقام دقیقی وجود داشته باشد.

غلام‎ربانی حقیقت‌پال، رئیس اداره آمار زراعتی وزارت کشاورزی افغانستان می‌گوید که برای حل این مشکل با همکاری سازمان خوار و بار و کشاورزی سازمان ملل، وزارت زراعت توانسته که نقشه پوشش زمین را از طریق ماهواره تهیه کند که با این نقشه میزان پوشش گیاهی، جنگلات، مزارع تحت کشت و حتی کاریزها و آبها نیز مشخص خواهد شد.

به نظر کارشناسان، نقشه‌برداری هوایی نیاز به ارزیابی زمینی توسط نیروهای انسانی دارد تا دقت آن بیشتر شود که به نظر می‌رسد اکنون وضعیت بد امنیتی در افغانستان به کارمندان وزارت زراعت و همچنین کارمندان دیگر ادارات این اجازه را نخواهد داد تا به ارزیابی زمینی این نقشه‌های هوایی بپردازد، تا میزان دقت آن افزایش یابد و به نظر می‌رسد که این طرح نیز صد درصد کامل نیست.

با تمام خوش‌بینی که مقامات افغان درباره روند پیشرفت آمارگیری و ایجاد ظرفیت در اداره مرکزی آمار افغانستان دارند، خیلی از نهادهای درگیر آمارگیری همانند وزارت اقتصاد و استفاده کنندگان آمار و حتی شخص رئیس جمهوری افغانستان اذعان کرده که به ارقام این نهاد اعتماد ندارند.

نبود یک سیستم سراسری انتقال اطلاعات میان وزارت خانه‌ها و نهادهای دولتی در مرکز و ولایت‌ها باعث شده که هم هزینه جمع‌آوری اطلاعات در این کشور گران قیمت تمام شود و هم در خیلی از موارد دو سیستم در دو وزارتخانه به دلیل فنی نتوانند با هم ارتباط برقرار کنند.

عبدالرزاق وحیدی، وزیر مخابرات افغانستان نیز خود یکی از منقدان سیستم‌های موجود اطلاعاتی در نهادهای دولتی است.

به گفته او سیستم‌های اطلاعاتی که اکنون در وزارت خانه‌ها و نهادهای دولتی افغانستان استفاده می‌شود هزینه زیاد برای نگهداری آنها نیاز است و این نوع سیستم‌ها نه تنها کمکی به روند بهبود حکومت‌داری در افغانستان نخواهد کرد بلکه می‌تواند خطری برای افغانستان به حساب آید.

در کنار سیستم‌ها در افغانستان روند انتقال اطلاعات سنتی است و هنوز نهادها و وزارتخانه‌ها به اهمیت و قیمت اطلاعات جمع‌آوری شده ارزش لازم قایل نیستند. به قول آقای رحیمی ریاست اقتصاد در ولایت‌های افغانستان تمام ارقام را سالانه از سایر نهادهای دولتی جمع‌آوری در آخر سال آنها را در گونی‌ها بایگانی می‌کنند بدون که استفاده لازم از آنها شود.

به گفته او هنوز در افغانستان به ارزش اطلاعات و قیمت مصارفی که برای جمع‌آوری اطلاعات مصرف می‌شود و همچنین استفاده نظام‌مند از اطلاعات و داده‌ها به صورت لازم توجه نشده‌است.

او می‌گوید که اکنون چالش‌های که فرا روی آمار افغانستان است، نبود ظرفیت، عدم به کارگیری از فن‌آوری که باعث سهولت در آمارگیری می‌شود، نبود امنیت و سرشماری جمعیت افغانستان از مشکلات اصلی است.

در کنار مشکلات که ذکر شده به گفته مسئولان عدم همکاری نهادهای خصوصی و دولتی، باز بودن مرزها و قاچاق اموال به داخل و خارج این کشور، نبود درک درست مردم از اهمیت آمار، نبود وسایل لازم برای آمارگیری مدرن، پرمصرف بودن آمارگیری در این کشور از مشکلات عمده‌ای است که راه طولانی را فرا روی آمار افغانستان باز کرده و مشکل است که افغانستان بدون حل این چالشها بتواند آمار علمی و قابل اعتمادی برای مردم و دولتش فراهم کند. (بی بی سی)